فن کویل سقفی یکی از محبوبترین ابزارهای تهویه مطبوع در ساختمانهای اداری، تجاری، هتلها و حتی برخی واحدهای مسکونی بزرگ محسوب میشود. این دستگاه به دلیل نصب در سقف کاذب، فضای کمی اشغال میکند و امکان توزیع یکنواخت هوا را فراهم میآورد. اما یکی از شایعترین مشکلاتی که کاربران پس از مدتی استفاده با آن روبرو میشوند، پدیدهای است که به «هوا گرفتن فن کویل سقفی» معروف شده است. وقتی فن کویل هوا میگیرد، معمولاً با علائمی مانند صدای غیرعادی جوشمانند یا حبابمانند از داخل دستگاه، کاهش شدید قدرت سرمایش یا گرمایش، نوسان دمای باد خروجی، و گاهی لرزش یا ارتعاش غیرمعمول همراه است. این مشکل نه تنها راحتی ساکنان را مختل میکند، بلکه میتواند مصرف انرژی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد و حتی در درازمدت به قطعات داخلی دستگاه آسیب برساند.
در یک سیستم هیدرونیک بسته مانند فن کویل سقفی توکار، لولهها و کویلها باید کاملاً پر از آب (یا محلول گلیکول در برخی موارد) باشند تا انتقال حرارت به بهترین شکل ممکن انجام شود. اما هوا، که چگالی بسیار کمتری نسبت به آب دارد، همیشه تمایل دارد به بالاترین نقطه سیستم حرکت کند. در فن کویل سقفی که بالاترین نقطه نصب در بسیاری از پروژههاست، این حبابهای هوا به راحتی در بالاترین بخش کویل یا در نقاطی که سرعت سیال کم است، جمع میشوند. وقتی این اتفاق میافتد، بخشی از سطح انتقال حرارت کویل توسط هوا اشغال میشود و دیگر آبی برای تبادل حرارت وجود ندارد. نتیجه مستقیم آن افت شدید راندمان است؛ گاهی تا ۳۰-۵۰ درصد کاهش ظرفیت سرمایشی یا گرمایشی مشاهده میشود.
اما چرا هوا وارد سیستم میشود؟ یکی از رایجترین علل، ورود هوا در زمان پر کردن اولیه سیستم است. در بسیاری از پروژهها، هنگام راهاندازی اولیه، تکنسینها عجله دارند و سیال را با فشار کافی تزریق نمیکنند یا هواگیری کامل انجام نمیدهند. حبابهای هوا در لولههای افقی طولانی، در نقاط مرتفع، یا در نزدیکی شیرهای سهراهه و شیرهای کنترل باقی میمانند. حتی اگر در ابتدا هواگیری انجام شود، با گذشت زمان و به دلیل تغییرات دما، انحلال گازهای محلول در آب (مانند اکسیژن و نیتروژن) کاهش مییابد و گازها به صورت حباب آزاد میشوند. این پدیده به خصوص در سیستمهایی که آب پر میشود و مدتی راکد میماند، بیشتر دیده میشود.
علت دیگر، نشتیهای بسیار کوچک در سیستم است. حتی نشتیهایی در حد چند قطره در ساعت که از نظر ظاهری قابل تشخیص نیستند، میتوانند به مرور هوا را به داخل بکشند. وقتی فشار داخل سیستم کمی کمتر از فشار اتمسفر میشود (مثلاً به دلیل انقباض حرارتی آب در زمستان)، هوا از طریق رزوههای شل، واشرهای فرسوده، یا ترکهای میکروسکوپی وارد مدار میگردد. در فن کویلهای سقفی که اغلب در محیطهای مرطوب یا گردوغبار قرار دارند، خوردگی تدریجی اتصالات و رزوهها این مشکل را تشدید میکند.
مشکل دیگری که کمتر به آن توجه میشود، طراحی نامناسب مسیر لولهکشی است. اگر لولهکشی دارای شیب مناسب به سمت هواگیرها نباشد، یا نقاط مرده (dead leg) زیادی وجود داشته باشد، هوا به راحتی در آن نقاط محبوس میماند. در برخی پروژهها، به دلیل محدودیت فضا در سقف کاذب، لولهها با زوایای تند و بدون شیب کافی اجرا میشوند که این خود یکی از عوامل اصلی تکرار هوا گرفتن پس از هر سرویس است.
حالا به سراغ مهمترین بخش میرسیم: اشتباهاتی که باعث میشود مشکل هوا گرفتن فن کویل سقفی مدام تکرار شود و هیچگاه برای همیشه حل نشود. بسیاری از کاربران و حتی برخی تکنسینها پس از هواگیری موقت، فکر میکنند مشکل تمام شده است، اما ظرف چند هفته یا چند ماه دوباره همان علائم برمیگردد. در ادامه به پنج اشتباه رایج و پرتکرار اشاره میکنیم که تقریباً همیشه عامل بازگشت این معضل هستند.
اولین و شاید شایعترین اشتباه، هواگیری ناکافی یا نادرست است. بیشتر افراد فقط پیچ هواگیری را چند دور باز میکنند تا آب خارج شود و فکر میکنند کار تمام است. اما در فن کویل سقفی، به دلیل موقعیت نصب، اغلب حبابها در قسمتهای بالایی کویل یا داخل لولههای افقی ماندهاند. اگر پمپ سیرکولاسیون در حال کار نباشد یا سرعت جریان بسیار کم باشد، هوا به سختی خارج میشود. تکنسین حرفهای معمولاً سیستم را در حالت حداکثر دور پمپ قرار میدهد، شیر هواگیری را به آرامی باز میکند و صبر میکند تا ابتدا هوا و سپس آب پیوسته و بدون حباب خارج شود. متأسفانه بسیاری این مرحله را کوتاه میکنند یا اصلاً پمپ را روشن نمیکنند، نتیجهاش بازگشت سریع هوا است.
اشتباه دوم، بیتوجهی کامل به رفع نشتیهای ریز است. وقتی دستگاه هوا میگیرد، بسیاری فقط هواگیری میکنند و به دنبال منبع ورود هوا نمیگردند. اما اگر نشتی وجود داشته باشد (حتی به اندازهای که فقط پس از چند ماه فشار منفی ایجاد کند)، هوا دوباره وارد خواهد شد. بررسی دقیق رزوهها، فلنجها، واشرهای شیرهای دستی و اتوماتیک، اتصالات فلکی، و حتی خود بدنه کویل (که ممکن است در اثر ضربه یا خوردگی سوراخ بسیار ریزی داشته باشد) ضروری است. در بسیاری موارد، تعویض یک واشر ۵۰۰۰ تومانی یا سفت کردن یک رزوه شل، جلوی تکرار مشکل را برای سالها میگیرد.
سومین اشتباه رایج، عدم نصب یا نگهداری صحیح هواگیر اتوماتیک در نقاط کلیدی سیستم است. در سیستمهای بزرگ که چندین فن کویل دارند، بهتر است هواگیر اتوماتیک (automatic air vent) در بالاترین نقطه هر رایزر عمودی و همچنین در نزدیکی هر فن کویل نصب شود. اما در بسیاری پروژهها یا هواگیر نصب نمیشود، یا از نوع ارزان و بیکیفیت استفاده میشود که پس از چند ماه مسدود یا خراب میگردد. هواگیر دستی هم اگر هر فصل چک نشود و رسوب بگیرد، عملاً کارایی خود را از دست میدهد. نتیجه این غفلت، تجمع تدریجی هوا و بازگشت مداوم مشکل است.
اشتباه چهارم، سرویس نکردن منظم سیستم و بیتوجهی به کیفیت آب است. آب شهری حاوی اکسیژن محلول، کلر و املاح است. وقتی این آب داخل سیستم بسته میماند، اکسیژن به مرور آزاد میشود و حباب ایجاد میکند. همچنین املاح باعث خوردگی لولهها و اتصالات میشوند که خود منشأ نشتیهای کوچک و ورود هوا میگردد. شستشوی شیمیایی دورهای سیستم (flushing)، استفاده از آب دیونیزه یا آب پر شده با مواد ضدخوردگی و ضد رسوب، و نصب فیلترهای Y-strainer قبل از هر فن کویل، میتواند ورود گازهای محلول و ایجاد حباب را به حداقل برساند. اما بسیاری از مالکان یا مدیران ساختمان این هزینه را غیرضروری میدانند و پس از هر دو-سه سال دوباره با همان مشکل روبرو میشوند.
آخرین اشتباه پرتکرار، تنظیم نادرست شیرهای کنترل و بالانسینگ سیستم است. در برخی ساختمانها، شیرهای بالانسینگ دستی یا اتوماتیک به درستی تنظیم نشدهاند و دبی آب در برخی فن کویلها بسیار کم است. وقتی سرعت سیال پایین باشد، حبابهای هوا به راحتی در کویل محبوس میمانند و خارج نمیشوند. حتی پس از هواگیری، اگر بالانس کلی سیستم درست نباشد، در فن کویلهایی که دبی کمتری دارند دوباره هوا جمع خواهد شد. تنظیم صحیح بالانسینگ و اطمینان از دبی طراحیشده برای هر دستگاه، یکی از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است که کمتر کسی به آن توجه میکند.
در نهایت، هوا گرفتن فن کویل سقفی یک مشکل ساده نیست که با یک هواگیری سریع حل شود. این مسئله اغلب نشاندهنده ترکیبی از نقصهای طراحی، اجرا، نگهداری و بهرهبرداری است. اگر میخواهید این مشکل برای همیشه از سرتان باز شود، باید رویکردی جامع داشته باشید: هواگیری اصولی و با پمپ در گردش، رفع تمام نشتیهای احتمالی، نصب و چک دورهای هواگیرهای اتوماتیک، توجه به کیفیت آب و شستشوی شیمیایی سیستم، و بالانسینگ دقیق مدار. با رعایت این موارد، نه تنها راندمان سرمایشی و گرمایشی فن کویل به حالت ایدهآل برمیگردد، بلکه مصرف انرژی کاهش پیدا میکند، صدای دستگاه کمتر میشود و عمر مفید آن به شکل قابل توجهی افزایش مییابد.
اگر شما هم با این مشکل دست و پنجه نرم میکنید، پیشنهاد میکنم ابتدا یک تکنسین باتجربه را دعوت کنید تا نه فقط هواگیری کند، بلکه کل سیستم را از نظر نشتی، بالانس و کیفیت آب بررسی کند و اقدام به تعمیر فن کویل سقفی نماید. تجربه نشان داده که هزینهای که امروز برای پیشگیری و رفع ریشهای صرف میکنید، بسیار کمتر از هزینههای مکرر سرویس و کاهش راحتی و افزایش قبض برق در ماههای آینده خواهد بود.
