سندروم ساختمان بیمار و تاثیر تهویه مطبوع بر آن

گاهی اوقات پیش می‌آید افرادی که در یک ساختمان زندگی و یا کار کرده و به صورت مداوم در آن رفت و آمد می‌کنند، دچار عوارضی مانند سردرد، مشکلات تنفسی و غیره می‌شوند. بسیاری تصور می‌کنند که این مشکلات ناشی از عوارضی است که خود فرد گرفتار آن شده است در صورتی که تحقیقات نشان داده در بسیاری از مواقع اینچنین نیست و در کمال تعجب باید گفت که آن محل و ساختمان باعث ایجاد این عوارض در افراد شده است. در اینجا با یک بیماری مرموز به نام سندروم ساختمان بیمار مواجه هستیم که بسیاری را گرفتار خود می‌کند. اما چه دلایلی باعث ایجاد این بیماری شده و چگونه می‌توان آن را رفع کرد؟ با تهویه آسمان همراه باشید تا در ادامه به این پرسش پاسخ دهیم.

سندروم ساختمان بیمار چیست؟

سندروم ساختمان بیمار (Sick Building Syndrome) یا SBS یک وضعیت پزشکی است که معمولاً کارکنان اداری یک مجموعه را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد اما ممکن است افرادی در خانه مسکونی نیز دچار آن شوند. علائم این بیماری معمولاً با سردرد و مشکلات تنفسی خود را نشان می‌دهد. سندرم بیماری ساختمان می‌تواند تاثیر بدی بر روی تمام افراد شاغل در یک مجموعه بگذارد و در نهایت بازدهی کل مجموعه را دچار افت شدید نماید.

ویژگی اصلی علائم ناشی از ساختمان بیمار چیست؟

ویژگی اصلی و شاخص‌ترین وجه تمایز علائم ناشی از سندروم ساختمان بیمار، وابستگی مستقیم و وابستگی زمانی آن‌ها به حضور فرد در یک فضای بسته‌ی خاص است. این بدان معناست که نشانه‌ها و مشکلات جسمانی درست زمانی ظاهر می‌شوند یا شدت می‌یابند که فرد وارد ساختمان مورد نظر می‌شود و به محض خروج از آن محیط یا پس از سپری کردن چند روز در خارج از فضای کاری و مسکونی، علائم به‌طور چشمگیری کاهش یافته یا به‌کلی ناپدید می‌شوند. ویژگی مهم دیگر این سندروم، عدم امکان ارجاع علائم به یک بیماری خاص، عفونت مشخص یا علت پزشکی مشخص در معاینات بالینی است. در واقع، این نشانه‌ها مجموعه‌ای از واکنش‌های آزاردهنده اما مبهم بدن به کیفیت نامناسب هوای داخلی، تهویه‌ی ضعیف، آلاینده‌های شیمیایی و عوامل بیولوژیکی موجود در ساختمان هستند.

طیف علائم این سندروم بسیار گسترده است و بخش‌های مختلفی از بدن را درگیر می‌کند. رایج‌ترین این نشانه‌ها شامل سردرد، سرگیجه، خستگی مزمن و کاهش تمرکز ذهنی است که به دلیل کاهش میزان اکسیژن‌رسانی مطلوب و تجمع گازهایی مانند دی‌اکسید کربن یا ترکیبات آلی فرار در فضای بسته ایجاد می‌شوند و کارایی فرد را به شدت افت می‌دهند. از سوی دیگر، دستگاه تنفسی و مخاطی بدن بیشترین مواجهه را با هوای آلوده دارند، به همین جهت بروز سوزش، خشکی و التهاب در ناحیه چشم، بینی و گلو و همچنین گرفتگی یا آبریزش مداوم بینی بسیار شایع است. در موارد شدیدتر، این مواجهه می‌تواند به تنگی نفس، احساس فشار در قفسه سینه و بروز حس خفگی منجر شود که فرد را دچار اضطراب و ناراحتی مضاعف می‌کند.

علاوه بر مشکلات تنفسی و نورولوژیک، سندروم ساختمان بیمار می‌تواند بر سیستم گوارش و عضلانی نیز تاثیر بگذارد. بروز حالت تهوع، اختلالات گوارشی نظیر اسهال و احساس دردهای پراکنده و مبهم در قسمت‌های مختلف بدن از دیگر عوارض مواجهه طولانی‌مدت با محیط‌های ناسالم است. تمام این نشانه‌ها دست به دست هم می‌دهند تا کیفیت زندگی و سطح انرژی فرد را در طول ساعات حضور در ساختمان به شدت کاهش دهند. در نهایت باید تاکید کرد که ماهیت غیراختصاصی و متغیر این علائم نباید باعث بی‌توجهی به آن‌ها شود، زیرا کلید اصلی تشخیص این پدیده، توجه به الگوی بهبودی خودبه‌خودی علائم پس از ترک ساختمان و دوری از محیط آلوده است.

رایج‌ترین علائم سندروم ساختمان بیمار عبارتند از:

• سردرد و سرگیجه
• حالت تهوع و اسهال
• خستگی و تمرکز ضعیف
• تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه
• سوزش در ناحیه چشم، بینی و گلو
• گرفتگی و یا آبریزش بینی
• انواع دردها در قسمت‌های مختلف بدن

دلایل سندروم ساختمان بیمار

زمانی که انسان در محیطی بسته کار می‌کند که در معرض آلودگی‌های مختلفی از قبیل انواع باکتری، قارچ‌ها، ویروس‌ها و… قرار می‌گیرد، تاثیرات بسیار مخربی را بر سلامتی خود احساس می‌کند که این موضوع باعث ایجاد افسردگی در او نیز می‌شود. اگر سیستم تهویه درستی در آن محل وجود نداشته باشد، شخص بعد از مدتی گرفتار علائمی می‌شود که از آن با نام سندروم SBS نام می‌برند. دلیل و منشاء دقیق و مشخصی برای این بیماری مرموز وجود ندارد اما تحقیقات علمی در این زمینه نشان داده که نامطلوب بودن کیفیت هوای داخلی (Indoor Air Quality) که در نتیجه ضعف در سیستم تهویه ایجاد می‌شود، باعث به وجود آمدن این بیماری می‌شود.

تحقیقات بیشتر در این زمینه نشان داده است که به غیر از مواردی مانند آلودگی‌های ایجاد شده توسط ماشین‌های اداری، مواد شیمیایی متصاعد از لامپ‌ها و….، دلیل عمدۀ این سندروم، قدیمی بودن یا ایراد در سیستم گرمایش، سرمایش، تهویه مطبوع (HVAC) و به‌طور کلی تاسیسات یک ساختمان است. حتی اگر سیستم تهویه مطبوع شما به درستی طراحی و اجرا نشود، باعث می‌شود که عوامل این بیماری از طریق کانال‌ها در تمام ساختمان پخش شده و تمام افراد را بیمار نماید.

چرا سندروم ساختمان بیمار در زنان بیشتر است؟

سندروم ساختمان بیمار یا به اصطلاح SBS، پدیده‌ای است که در آن ساکنان یا کارکنان یک ساختمان با علائم حاد سلامتی مانند سردرد، خستگی، تهوع، خشکی چشم و مشکلات تنفسی مواجه می‌شوند بدون آنکه علت پزشکی مشخصی برای آن یافت شود. مطالعات متعدد در سراسر جهان نشان داده‌اند که شیوع این سندروم در میان زنان به‌مراتب بیشتر از مردان است. این تفاوت جنسیتی حاصل درهم‌تنیدگی عوامل مختلف بیولوژیکی، فیزیولوژیکی، الگوی شغلی و روان‌شناختی است که زنان را در برابر محیط‌های بسته‌ی نامناسب آسیب‌پذیرتر می‌سازد.

از منظر فیزیولوژیکی و زیستی، پاسخ‌های هورمونی و تفاوت در ساختار دستگاه تنفسی نقش پررنگی ایفا می‌کنند. تغییرات هورمونی دوره استروژن در زنان بر سیستم ایمنی و حساسیت مخاطی تأثیر مستقیمی دارد و باعث می‌شود مجاری تنفسی، پوست و چشم‌های آنان نسبت به آلاینده‌های هوا، قارچ‌ها و ترکیبات آلی فرار حساس‌تر باشد. همچنین، زنان به‌طور متوسط دارای حجم ریه و مجاری تنفسی کوچک‌تری هستند که این امر موجب می‌شود تراکم آلاینده‌های استنشاق‌شده نسبت به سطح ریه در آنان بالاتر برود. علاوه بر این، شیوع بالاتر بیماری‌های خودایمنی و حساسیت‌های پوستی در زنان، واکنش بدن آن‌ها را به محیط‌های آلوده یا فاقد تهویه‌ی مناسب شدیدتر می‌کند.

در بعد شغلی و محیطی نیز عدم تعادل چشمگیری مشاهده می‌شود. زنان درصد بیشتری از مشاغل اداری دفتری، منشی‌گری و وظایف پشتیبانی را در اختیار دارند که اغلب مستلزم نشستن‌های طولانی‌مدت در فضاهای محصور و نزدیک به دستگاه‌های فتوکپی، پرینترها و فایل‌های قدیمی است. این تجهیزات خود از عوامل اصلی انتشار ذرات معلق و گازهای مضر در هوای داخلی هستند. از سوی دیگر، تحقیقات نشان می‌دهند سیستم‌های تهویه و تنظیم دمای محیط‌های کاری معمولاً بر اساس متابولیسم پایه‌ی مردان طراحی شده‌اند؛ به همین دلیل زنان بیشتر دچار احساس سرما، جریان هوای نامطبوع و خشکی هوا می‌شوند که همین مسئله به تنهایی علائمی مانند خستگی و سوزش چشم را تشدید می‌کند.

در نهایت، عوامل روانی و اجتماعی را نباید نادیده گرفت. زنان به دلیل تجربه هم‌زمان فشارهای کاری و مسئولیت‌های خانوادگی، استرس مزمن بالاتری را تجربه می‌کنند و استرس یکی از کاتالیزورهای اصلی در بروز و بروز شدیدتر علائم سندروم ساختمان بیمار است. از طرفی، زنان به‌طور کلی آگاهی و حساسیت بیشتری نسبت به نشانه‌های جسمانی خود دارند و گزارش‌دهی علائم بالینی در آن‌ها بیشتر از مردان است. ترکیب این حساسیتی زیستی، محیط کاری نامناسب و بار روانی مضاعف سبب شده است تا زنان سهم بیشتری از پیامدهای منفی محیط‌های سربسته را متحمل شوند.

روش درمان سندروم ساختمان بیمار

اغلب دیده شده که علائم این بیماری بعد از ترک افراد از محیط ساختمان بیمار، از بین رفته است. به همین دلیل سریع‌ترین راه‌حل برای این سندروم، تغییر مکان چند روزه است. همچنین باز گذاشتن پنجره‌ها در طول روز برای تهویه هوا، می‌تواند کمک کند. اما برای بلندمدت این راه‌حل پاسخگو نیست و همان‌طور که گفته شد باید دلایل به وجود آمدن آن، که در واقع سیستم تهویه نامناسب است، اصلاح گردد. در ضمن استفاده از دستگاه‌های فیلتراسیون هوا که دارای انواع فیلترهای هپا، کربنی و لامپ یو وی هستند نیز می‌تواند به تمیز کردن هوای محیط کمک نماید.

برای حل این مشکل مقامات دولتی در کشورهای پیشرفته نیز وارد عمل شده و توصیه به استفاده از سیستم‌های تهویه مناسب را می‌کنند و همچنین پیشنهاد می‌شود که از سیستم‌های فیلتراسیون نیز برای ارتقاء کیفی تجهیزات تهویه مطبوع استفاده شود. شرکت تهویه آسمان نیز برای کمک به حل این مشکل، در محصولاتی از قبیل فن کویل سقفی و فن کویل کانالی از فیلترهای قدرتمند دو لایه آلومینیومی با استحکام بالا، استفاده می‌کند. همچنین برای ساختمان‌های بزرگ نیز از محصول هواساز استفاده می‌شود که مجهز به انواع سیستم فیلتراسیون از قبیل فیلترهای کیسه‌ای و صفحه‌ای می‌باشد.

جمع‌بندی

سندروم ساختمان بیمار یکی از موارد بسیار مهم در سلامتی افرادی است که در یک محیط کار یا زندگی می‌کنند و عدم توجه به آن می‌تواند عواقب بسیار بدی برای تمام افراد داشته باشد. به همین دلیل باید به دلایل ایجاد آن و روش‌های حل این مشکل، توجه کرد تا بتوانید محیطی سالم را ایجاد نمایید. ممکن است برای ایجاد این محیط سالم نیاز به انجام هزینه‌های فراوان داشته باشید اما باید بدانید که مزایای انجام آن در بلندمدت بسیار بیشتر به نفع شما خواهد بود.