دستگاه فن کویل یکی از پرطرفدارترین تجهیزات سرمایشی و گرمایشی در حوزه HVAC است که امروزه بسیار خواهان دارد. چه در بخش واحدهای مسکونی، چه اداری و چه تجاری، امروزه از فن کویل بسیار استفاده میشود. مزیتهای آن نسبت به سایر روشها باعث شده که گرایش به سمت این نوع از دستگاهها بسیار زیاد شود. در مقاله “فن کویل چیست؟” در رابطه با مزیتهای فن کویل، انواع آن و روش کارکردش، به طور کامل صحبت شده است. در این مطلب در تهویه آسمان تصمیم داریم در رابطه با معضلی به نام صدای ایجاد شده توسط فن کویل صحبت کنیم. اینکه این صدا به چه دلیل ایجاد میشود و آیا مدلهای بی صدای فن کویل نیز در بازار یافت میشود یا خیر؟ و اینکه چرا بعد از مدتی صدای این دستگاه بیشتر میشود و راه حل برطرف کردن این مشکل چیست؟ در ادامه با ما همراه باشید تا به این سوالات پاسخ دهیم.
استاندارد صدا در تهویه مطبوع
موضوع میزان صدا و آلودگی صوتی در سیستمهای تهویه مطبوع، یکی از کلیدیترین شاخصهای کیفیت تجهیزات برودتی و حرارتی در ساختمانهای مدرن است. امروز دیگر کیفیت یک دستگاه تهویه مطبوع صرفاً با میزان قدرت سرمایش یا گرمایش آن سنجیده نمیشود؛ بلکه میزان آسایش صوتی که برای ساکنان فراهم میکند، نقشی تعیینکننده در ارزشگذاری و محبوبیت آن دارد. صدای آزاردهنده نه تنها آرامش محیط زندگی و کار را برهم میزند، بلکه طیف وسیعی از مشکلات جسمی و روانی از جمله اختلالات خواب، کاهش تمرکز، افزایش استرس و افت کارایی روزانه را به همراه دارد.
برای درک بهتر مفهوم صدا در تجهیزات تهویه، ابتدا باید ماهیت آن و شیوه سنجش آن را بشناسیم. صدا به صورت موج و بر اثر ارتعاش اجسام ایجاد میشود و واحد اندازهگیری شدت آن دسیبل است. لگاریتمی بودن مقیاس دسیبل بدان معناست که افزایش هر چند دسیبل محدود، نشاندهنده چند برابر شدن شدت واقعی صداست. به عنوان مثال، یک دستگاه با صدای ۴۰ دسیبل تنها ۱۰ دسیبل با یک دستگاه ۳۰ دسیبلی فاصله دارد، اما از نظر احساسی و فشاری که به گوش وارد میکند، حجمی بسیار بیشتر از صدا را تولید میکند.
دستگاههای تهویه مطبوع داخلی نظیر فنکویلها، داکت اسپلیتها و کولرهای گازی دیواری دقیقاً در زونهای زیستی انسانها قرار دارند؛ یعنی در اتاقهای خواب، سالنهای پذیرایی، دفاتر کاری و بیمارستانها. از این رو، استانداردهای جهانی نظارت سختی بر میزان صدای مجاز این تجهیزات دارند. حد آستانه ۴۰ دسیبل که به عنوان مرز میان صدای مناسب و نامناسب شناخته میشود، بر اساس الگوی زیستی و روانی بدن انسان تعریف شده است. صدایی در محدوده ۳۰ تا ۴۰ دسیبل شباهت زیادی به صدای وزش ملایم باد یا زمزمه در یک کتابخانه ساکت دارد. این میزان صدا نه تنها مغز را تحریک نمیکند، بلکه در بسیاری از موارد به عنوان یک «صدای سفید» عمل کرده و با پوشش دادن صداهای ناگهانی محیطی، به بهبود کیفیت خواب نیز کمک میکند.
اما هنگامی که شدت صدای دستگاه به محدوده ۴۰ تا ۵۵ دسیبل میرسد، شرایط تغییر میکند. این محدوده صوتی معمولاً با صدای مکالمه معمولی در یک اتاق آرام یا صدای یخچالهای قدیمی برابری میکند. شاید چنین صدایی در طول روز و در میان غوغای فعالیتهای کاری چندان آزاردهنده به نظر نرسد، اما در ساعات پایانی شب و هنگام استراحت، مغز انسان آن را به عنوان یک عامل مزاحم شناسایی میکند. این سطح از صدا فازهای عمیق خواب را برهم زده و باعث میشود فرد دچار خواب سطحی، بیداریهای مکرر در طول شب و در نهایت خستگی مفرط در روز بعد شود.
اگر شدت صدا از ۵۵ دسیبل فراتر رود، دستگاه تهویه از یک وسیله رفاهی به یک منبع سلب آسایش تبدیل میشود. ۵۵ دسیبل معادل صدای یک خیابان شلوغ یا صدای ماشین لباسشویی در حال کار است. ماندن طولانیمدت در معرض چنین صدایی، سیستم عصبی را در حالت آمادهباش و استرس مداوم قرار میدهد که پیامد آن افزایش فشار خون، کاهش شدید تمرکز، سردردهای مزمن و افت سیستم ایمنی بدن است.
با این حال، نباید فراموش کرد که تولید میزان مشخصی از صدا در تجهیزات تهویه مطبوع، امری کاملاً طبیعی و اجتنابناپذیر است. هیچ دستگاه مکانیکی دارای قطعات متحرک نمیتواند کاملاً بیصدا کار کند. ریشه صدای استانداردی که توسط دستگاههایی مانند فنکویل یا داکت اسپلیت تولید میشود، به سه عامل اصلی بازمیگردد:
نخست، جریان و عبور هواست. هنگام کارکرد دستگاه، حجم عظیمی از هوا توسط فن کشیده شده و با فشار از میان فینهای فشرده کویلهای سرمایشی و گرمایشی و سپس دریچههای خروجی عبور میکند. اصطکاک هوا با سطوح فلزی و پلاستیکی داخلی، به خودی خود صدایی ملایم و یکنواخت ایجاد میکند که بخش عمده صدای استاندارد دستگاه را تشکیل میدهد.
دوم، عملکرد فن و الکتروموتور است. چرخش پروانههای فن با سرعتهای مختلف برای به گردش درآوردن هوا، صدایی مکانیکی و دورانی تولید میکند. در دستگاههای مدرن، استفاده از فنهای سانتریفیوژ با بالانس دقیق دینامیکی و موتورهای اینورتر بدون جاروبک باعث شده این صدا به حداقل ممکن برسد.
سوم، انبساط و انقباض قطعات و جریان مبرد در کولرهای گازی و داکت اسپلیتها است. حرکت گاز مبرد در داخل لولههای مس و کارکرد کمپرسور (در واحدهای خارجی یا دستگاههای یکپارچه) ارتعاشات خردی ایجاد میکند که به بدنه منتقل میشود.
مشکل اصلی زمانی آغاز میشود که صدای دستگاه از حد استاندارد کارخانهای خود فراتر میرود. این صدای اضافه معمولاً نشاندهنده وجود یک نقص فنی، نصب غیراستاندارد یا عدم سرویس به موقع است. دلایل متعددی برای بروز این صدای غیرعادی وجود دارد که شناخت آنها به رفع مشکل کمک شایانی میکند:
- عدم بالانس بودن پروانه فن یا خروج آن از محور: پروانههای فن باید بالانس بسیار دقیقی داشته باشند. کوچکترین تابدیدگی، نشستن گرد و غبار ناهمگون روی پرهها، یا شکستگی یکی از پرهها باعث خارج شدن فن از بالانس میشود. این امر لرزشهای شدیدی ایجاد میکند که به بدنه دستگاه منتقل شده و صدای کوبش یا وزوز بلندی تولید میکند.
- خرابی بلبرینگها و یاتاقانهای الکتروموتور: با گذشت زمان و خشک شدن گریس یا مستهلک شدن بلبرینگهای موتور، اصطکاک قطعات فلزی روی یکدیگر افزایش مییابد. این مشکل معمولاً خود را با صدای ناهنجار سایش فلز روی فلز یا جیرجیر مداوم نشان میدهد.
- نصب غیراستاندارد و عدم استفاده از لرزهگیر: اگر دستگاه تهویه مطبوع بهصورت محکم و تراز به سقف یا دیوار متصل نشود، یا در محل اتصال آن از لاستیکهای لرزهگیر و لرزهگیرهای فنری استفاده نشده باشد، ارتعاشات طبیعی موتور و فن به سازه ساختمان منتقل میشود. این پدیده که به آن صدای ساختمانی یا ارتعاشی میگویند، باعث تقویت صدا در تمام فضای اتاق میشود.
- کثیفی فیلترها و کویلها: زمانی که فیلترهای هوای دستگاه به دلیل گرد و غبار مسدود میشوند، مسیر عبور هوا تنگ شده و فن مجبور است برای جبران افت فشار با فشار بیشتری کار کند. این موضوع باعث ایجاد صدای مکش شدید و صفیریشکل در ورودی هوا میشود.
- طراحی نادرست کانالکشی و دریچهها: در سیستمهای کانالی مانند داکت اسپلیت، اگر ابعاد کانالها کوچکتر از حد استاندارد طراحی شده باشد یا زاویهسازی کانالها تند و غیراصولی باشد، سرعت عبور هوا بیش از حد مجاز افزایش یافته و صدای بسیار زیادی در محل دریچههای خروجی ایجاد میکند.
- شلی قطعات بدنه و قابها: پیچها و اتصالات بدنه ممکن است به مرور زمان بر اثر لرزشهای خرد شل شوند. این قطعات شل شده با برخورد به یکدیگر صدای جیرجیر یا تقتق ایجاد میکنند.
برای کنترل و کاهش صدای تهویه مطبوع تا محدوده استاندارد زیر ۴۰ دسیبل، توجه به چند نکته ضروری است. در گام نخست، انتخاب دستگاه مناسب با ظرفیت صحیح اهمیت دارد؛ خرید یک دستگاه با ظرفیت بالاتر از حد نیاز باعث کارکرد مداوم آن در دورهای بالا و تولید صدای بیشتر میشود. همچنین استفاده از عایقهای صوتی و جذبکننده در داخل کانالها و باکس فنکویلها تأثیر چشمگیری دارد. در نهایت، سرویسهای دورهای شامل شستشوی فیلترها، روغنکاری یاتاقانها و چک کردن بالانس فن میتواند از فرسودگی تجهیزات و فراتر رفتن صدا از حد مجاز جلوگیری کند و آسایش صوتی محیط را تضمین نماید.
البته باید در نظر داشته باشید که هر دستگاهی با میزان صدای زیر 40 دسی بل، ساکت نیست. انواع خاصی از دستگاهها به دلیل ماهیت ساخت خود، ناگزیر پر سروصدا هستند.
موضوع دیگری که باید در نظر داشته باشید، محلی است که از دستگاه مربوطه استفاده مینمایید. تفاوت زیادی بین سطح صدای آزاردهنده بین دستگاهی که در یک اتاق خواب نصب میشود تا دستگاهی که در یک محل تجاری نصب میشود، وجود دارد و باید به این موضوع بسیار دقت نمایید. برای نمونه، یک دستگاه فن کویل سقفی توکار با سطح صدای 60 دسی بل، ممکن است برای یک اتاق خواب بسیار نامناسب باشد در حالی که برای یک مغازه تجاری، بسیار مناسب است.
بر اساس تحقیقات سازمان بهداشت جهانی (WHO) در رابطه با تاثیر صدا بر سلامت انسان، موارد زیر منتشر شده است:
زیر سطح 30 دسی بل، هیچ تأثیری بر خواب مشاهده نمیشود به جز افزایش جزئی در دفعات حرکات بدن در طول خواب به دلیل صدای ایجاد شده در شب. شواهد کافی مبنی بر مضر بودن اثرات بیولوژیکی مشاهده شده در سطح زیر 40 دسی بل برای سلامتی وجود ندارد. با این حال، اثرات نامطلوب سلامتی در سطح بالای 40 دسی بل مشاهده میشود، مانند اختلال خواب، بیخوابی، و افزایش استفاده از داروهای خواب آور و آرام بخشها. بنابراین، 40 دسی بل معادل کمترین سطح اثر نامطلوب مشاهده شده (LOAEL) برای صدای شب است. بیش از 55 دسی بل، اثرات قلبی عروقی به نگرانی اصلی سلامت عمومی تبدیل میشود.
از این رو، واحد تهویه مطبوع که سطح سر و صدایی بالاتر از 55 دسی بل ایجاد میکند، بیش از حد بلند در نظر گرفته میشود. با این حال، برخی از دستگاهها زمانی که با سرعت فن بالا کار میکنند، ممکن است 55 دسی بل صدا تولید کنند. اما، سطح نویز آنها ممکن است در هنگام کار با سرعت کم فن قابل قبول باشد.
علت صدای فن کویل
همانطور که در بالا اشاره شد، آلودگی صوتی که از دستگاهی مانند فن کویل ایجاد میشود، تأثیر نامطلوبی بر سلامت انسان دارد. نه تنها تمرکز را مختل میکند و بهرهوری را کاهش میدهد، بلکه اگر این موضوع ادامهدار باشد، میتواند منجر به مشکلات سلامتی نیز شود.
دلایل مختلفی ممکن است باعث ایجاد این صدا در فن کویل شوند که مهمترین آنها عبارتند از:
- نوع فن: در صورتی که فن استفاده شده در دستگاه، استاندارد نباشد و زوایای آن به درستی تنظیم نشده باشد در زمان برش هوا، صدایی ایجاد میشود.
- موتور فن: بالانس بودن موتور فن از اهمیت زیادی برخوردار است. نه تنها بالانس بودن خود موتور مهم است بلکه بالانس بودن آن نسبت به فن یا فنها نیز دارای اهمیت است. عدم بالانس مناسب، باعث ایجاد ارتعاش و تولید صدا میشود.
- پایه موتور: ضخامت ناکافی ورقها و عدم وجود فرمینگهای مناسب بر روی پایه موتور، میتواند دلیلی بر ایجاد صدا باشد. همچنین از آنجایی که موتور با استفاده از بست، بر روی پایه موتور محکم میشود، ممکن است در طول زمان این بستها شل شده و ارتعاش موتور باعث ایجاد صدا شود.
- فاصله کویل و فن: این فاصله که توسط سازندۀ فن کویل و در زمان طراحی مشخص میشود، دارای استانداردی است که اگر رعایت نشود، احتمال تولید صدای بیشتر وجود دارد.
- ابعاد کویل: سطح مقطع کویل مورد دیگری است که در ایجاد صدا تاثیر دارد. برای نمونه اگر این سطح مقطع کوچک باشد، احتمال به وجود آمدن صدای سوت مانندی وجود دارد. ابعاد کویل دارای استانداردی است که باید توسط سازنده رعایت شود. البته این را هم باید در نظر داشته باشید که ممکن است ابعاد کویل، استاندارد باشد اما به دلیل گرفتگی آن در طول زمان با انواع آلودگیها مانند پرزها و گردوغبار، سطح مقطع کویل کاهش پیدا کرده و عملاً صدای سوت بعد از مدتی ایجاد شود.
- نحوه قرارگیری کویل: در دستگاههای مختلف فن کویل، ممکن است کویل با توجه به نوع طراحی، به صورت عمودی و یا کج قرار بگیرد. به خصوص وقتی طراحی کویل به صورت کج میباشد، زاویه آن از اهمیت زیادی برخوردار است و زاویه اشتباه میتواند باعث ایجاد صدای اضافی گردد.
- ضخامت ورق استفاده شده در ساخت دستگاه: در صورتی که ضخامت ورقهای استفاده شده در ساخت بدنه، سینی و پایه موتور فن کویل، استحکام لازم برای تحمل وزن دستگاه به خصوص در زمان فعالیت موتور را نداشته باشند، صدایی توسط ورقها در زمانی که در اثر فشار زیاد، تاب بر میدارند، ایجاد میشود.
- فرمینگ ورقهای فن کویل: در زمان ساخت فن کویل، فرمینگهایی بر روی بدنۀ آن ایجاد میشود که عدم وجود این فرمینگها میتواند تاثیر نامناسبی بر تولید صدا داشته باشد.
- فیلتر دستگاه: ابعاد فیلتر آلومینیومی یا پارچهای فن کویل و همچنین شل بودن پیچهای آن، میتواند بر صدای اضافی تاثیر داشته باشد.
- دریچههای خروجی هوا: این عامل در خارج از دستگاه فن کویل قرار دارد و تاثیر زیادی بر ایجاد صدا نیز دارد. ابعاد دریچهها و همچنین قرارگیری پرههای خروجی آن، میتوانند بر ایجاد صدا نقش داشته باشند.
- کانالها: در فن کویل سقفی کانالی از کانالهای هوا برای هدایت باد به مناطق مختلف استفاده میشود. خود این کانال نیز میتواند باعث ایجاد صدا شود. مقطع کانال و شکل کانال که میتواند به صورت دایرهای، مربعی یا مستطیلی باشد، در ایجاد این صدای اضافی نقش دارند.
- نصب فن کویل: نحوه نصب فن کویل میتواند بر ایجاد صدای اضافی نقش داشته باشد. تراز نبودن و یا کج بودن دستگاه، عدم استفاده از واشر یا ضربه گیر برای اتصال فن کویل سقفی توکار به سقف از جمله این عوامل هستند. در بسیاری از مواقع پیش میآید که بعد از مدتی این پیچها شل شده و دستگاه از تراز خارج میشود. به همین دلیل سرویس و نگهداری میتواند بسیار مفید باشد.
- وجود آلودگی در فن: یکی از مواردی که در طول زمان پیش میآید، نشستن هرگونه آلودگی و یا حتی ورود اجسام خارجی به داخل محفظه فن است. این موضوع یکی از دلایل رایج در به وجود آمدن سروصدا میباشد.
- هوابند نبودن بدنه فن کویل: دستگاه فن کویل به واسطه طراحی که دارد، هم مکش هوا و هم دهش هوا را انجام میدهد. هوابند بودن این دستگاه بسیار ضروری است تا درز و یا سوراخی وجود نداشته باشد که هوا از آنجا فرار کند. وجود درز اضافی در دستگاه باعث میشود که فشار مثبتی که در داخل دستگاه ایجاد شده، تلاش کند تا از آن درز خارج شود که در نتیجهی آن، صدای سوت آزاردهندهای شنیده میشود.
رفع مشکل صدا در فن کویل
تعمیر انواع فن کویل مانند تعمیر فن کویل سقفی، نیاز به اطلاعات و آگاهی کافی در این زمینه دارد و باید آشنایی نسبی با موضوعات مختلف داشته باشید.
عایق کاری دستگاه
عایقکاری در دستگاه فنکویل یکی از مهندسیترین و مؤثرترین روشها برای مهارتنواخت و جذب امواج صوتی است. وقتی از عایقکاری صحبت میکنیم، تنها بحث یک لایه اسفنج ساده مطرح نیست؛ بلکه مجموعهای از تکنیکهای متریالشناسی، آکوستیک صنعتی و جانمایی ساختاری در میان است تا هم صدای هوابرد (ناشی از حرکت جریان هوا) و هم صدای ساختاری (ناشی از لرزش بدنه و قطعات) به حداقل ممکن برسد.
۱. عایقکاری آکوستیک داخلی بدنه و جدار فنکویل
قسمت عمدهای از صدای ایجادشده در فنکویل، حاصل عملکرد فن و عبور پرفشار هواست. اگر جدارههای داخلی پلنوم باکس (باکس توزیع هوا) و بدنه فلزی عایقکاری نشده باشند، مانند یک جعبه رزونانس عمل کرده و صدای خروجی را چندین برابر تقویت میکنند.
امروزه سازندگان پیشرو از عایقهای آکوستیک شانه تخممرغی یا سلولبسته با جنس الاستومری (PE/EPDM)، فومهای پلیاورتان یا پشمشیشه با روکش مسلح (فویل آلومینیوم یا الیاف نخدار) در داخل جدار استفاده میکنند. سطح ناهارمونیک و ساختار متخلخل این عایقها امواج صوتی را حبس کرده و انرژی حرکتی صدا را به گرما تبدیل میکند. ضخامت، دانسیته (چگالی) و نسوز بودن این عایقها اهمیت بسیار بالایی دارد تا در اثر عبور مداوم هوا دچار فرسایش، پرزدهی و ورود به جریان هوای تنفسی نشوند.
۲. عایقکاری میان ورقها و اتصالات ساختاری (کاهش صدای درزها)
در زمان مونتاژ بدنه فلزی فنکویل، اتصال ورقهای گالوانیزه به یکدیگر نقطه عطف ایجاد ارتعاش است. اگر بین دو ورق فلزی عایق مناسب قرار نگیرد، کوچکترین لرزش موتور یا فن باعث برخورد میکروسکوپی اما مداوم ورقها به یکدیگر شده و صدایی شبیه به جیرجیر یا وزوز فلزی تولید میکند.
سازندگان برای رفع این مشکل، در مراحل اولیه تولید از نوارهای عایق خودچسب درزگیر، گسکتهای الاستومری یا نوارهای بوتیل در محل اتصال ورقها، پیچها و پرچها استفاده میکنند. این لایههای میانی به عنوان یک ضربهگیر آکوستیک عمل کرده و انتقال لرزش میان قطعات مختلف بدنه را یکپارچه خنثی میسازند.
۳. چالش عایقکاری ورودی و خروجی (فیلتر و دریچهها)
همانطور که اشاره شد، امکان مسدود کردن یا عایقکاری کامل بخش فیلتر و دریچههای خروجی وجود ندارد؛ زیرا مسیر جریان هوا باید کاملاً باز بماند. برای جبران این محدودیت آکوستیکی، از راهکارهای مکمل زیر استفاده میشود:
طراحی زانویی و مسیرهای منحنی (صداخفهکنها): به جای اتصال مستقیم دریچه به فن، مسیر هوای برگشت یا رفت به صورت زاویهدار یا کانال عایقکاری شده (Silencer Box) طراحی میشود تا امواج صوتی قبل از خروج به دیوارههای عایق خورده و مستهلک شوند.
فیلترهای آکوستیک یا لایهدار: استفاده از فیلترهایی که علاوه بر جذب غبار، افت فشار مناسبی ایجاد کرده و شکست صوتی ایجاد میکنند بدون اینکه دبی هوا را افت دهند.
۴. عایقکاری حرارتی-صوتی همزمان
نکته حائز اهمیت این است که عایقهای باکیفیت الاستومری یا فومهای سلولبسته کارکرد دوگانه دارند. این عایقها علاوه بر جذب صدا، از تعریق بدنه (شبنمزدگی) در حالت سرمایش جلوگیری کرده و مانع اتلاف انرژی حرارتی میشوند. عدم تعریق بدنه باعث میشود عایق در طول زمان رطوبت جذب نکند، زیرا جذب رطوبت توسط عایقهای غیر استاندارد باعث سنگین شدن، افت خاصیت آکوستیک و رشد قارچ و کپک در مسیر هوا خواهد شد.
استفاده از دور کم فن کویل
استفاده از سرعت پایین (دور کم) فن، یکی از سادهترین، دسترسترین و در عین حال مؤثرترین راهکارها برای کاهش صدای عملکردی فنکویل است. با این حال، پشت این راهکار ساده، اصول ترمودینامیکی، آکوستیکی و کنترل سیستمهای تهویه مطبوع نهفته است که درک دقیق آنها به بهرهبرداری بهینه از دستگاه کمک میکند.
۱. رابطه غیرخطی سرعت فن با شدت صدا (قوانین آکوستیک فنها)
بسیاری از کاربران تصور میکنند که کاهش سرعت فن به میزان ۵۰ درصد، صدای دستگاه را نیز به همان میزان نصف میکند؛ اما در فیزیک آکوستیک و مکانیک سیالات، توان صوتی تولیدشده توسط فن با سرعت چرخش پروانه رابطه توان سوم تا پنجم دارد ($P_{sound} \propto N^5$). این بدان معناست که حتی یک کاهش کوچک در دور موتور و سرعت چرخش پروانه (مثلاً افت ۲۰ تا ۳۰ درصدی دور فن)، منجر به افت بسیار شدید و چشمگیر در تراز فشار صوتی (دسیبل) میشود. تنظیم فن روی دور کم، جریان آشفته (Turbulent) هوا را به جریان آرامتر (Laminar) نزدیک کرده و اصطکاک هوا با فینهای کویل و بدنه را به شکل محسوسی کاهش میدهد.
۲. تأثیر دور کم بر افت توان برودتی/حرارتی و نحوه جبران آن
اگرچه کاهش دور فن باعث افت صدای دستگاه به محدوده استاندارد و مطلوب زیر ۴۰ دسیبل میشود، اما حجم هوای عبوری (CFM) از روی کویل را نیز کاهش میدهد. این موضوع باعث میشود تبادل حرارتی لحظهای دستگاه کاهش یابد. برای جبران این کاهش دبی هوا بدون از دست دادن راحتی دما، میتوان راهکارهای زیر را به کار بست:
پیشسرمایش یا پیشگرمایش محیط: روشن کردن دستگاه با دور متوسط یا بالا پیش از حضور افراد در اتاق، تا محیط به دمای مطلوب برسد و سپس تغییر تنظیمات به دور کم برای تثبیت دما در طول زمان استراحت یا کار.
تنظیم دقیق ترموستات: استفاده از ترموستاتهای دیجیتال و هوشمند که توانایی مدیریت خودکار دور فن را دارند. این ترموستاتها با نزدیک شدن دمای اتاق به نقطه تنظیم (Set Point)، بهطور اتوماتیک دور فن را روی حالت کم قرار میدهند.
۳. نقش موتورهای مدرن و فناوری اینورتر (EC Motors)
در فنکویلهای قدیمیتر با الکتروموتورهای ۳ سرعته سنتی (AC)، انتخاب دور کم صرفاً تغییر در سیمپیچ ورودی موتور بود که گاهی در دورهای پایین باعث ایجاد صدای همهمهمانند فرکانس پایین (Humming Sound) در موتور میشد. اما در فنکویلهای نسل جدید مجهز به موتورهای EC یا الکتروموتورهای دائممغناطیس (DC Inverter)، کنترل سرعت به صورت پیوسته (Step-less) انجام میپذیرد. این موتورها نه تنها در دورهای بسیار پایین کاملاً بیصدا و بدون ارتعاش عمل میکنند، بلکه مصرف انرژی الکتریکی را نیز تا حد چشمگیری کاهش میدهند.
۴. مزایای جانبی کارکرد دستگاه در دور کم
تنظیم فنکویل روی دور پایین، علاوه بر ایجاد آرامش صوتی، مزایای مهم دیگری نیز به همراه دارد:
افزایش رطوبتگیری (Dehumidification): در حالت سرمایش، عبور کندتر هوا از روی کویل سرد باعث میشود رطوبت موجود در هوا شانس بیشتری برای تقطیر روی فینها داشته باشد؛ در نتیجه هوای خروجی مطبوعتر و بدون رطوبت اضافی خواهد بود.
کاهش استهلاک قطعات: کارکرد مداوم در دورهای بالا باعث فرسایش سریعتر بلبرینگها، یاتاقانها و تسمهها (در مدلهای مربوطه) میشود. دور کم، طول عمر مفید موتور و پروانه را بهشدت افزایش میدهد.
افزایش کارایی فیلتراسیون: هوایی که با سرعت کمتر از فیلترهای داخلی عبور میکند، فرصت بیشتری برای به دام افتادن ذرات معلق و گرد و غبار دارد که این امر کیفیت هوای داخلی را بهبود میبخشد.
تمیز کردن فن و موتور
تمیز کردن و نگهداری دورهای فن و الکتروموتور، یکی از اساسیترین اقدامات پیشگیرانه برای حفظ عملکرد بیصدا و افزایش طول عمر مفید دستگاه فنکویل است. با گذشت زمان، عبور مداوم جریان هوا باعث نشستن ذرات معلق، گرد و غبار، چربی و رطوبت روی پرههای فن و بدنه موتور میشود و این آلودگیهای ظاهراً ساده، پیامدهای فنی و آکوستیکی متعددی به همراه دارند. مهمترین علت بروز صدای غیرعادی در اثر کثیفی، نشستن ناهمگون گرد و غبار روی پروانههای سانتریفیوژ است؛ چرا که وقتی لایهای از جرم روی برخی پرهها ضخیمتر از سایر بخشها شود، مرکز ثقل پروانه تغییر کرده و بالانس دقیق دینامیکی آن برهم میخورد. این خارج شدن از بالانس در سرعتهای بالای چرخش، ارتعاشات شدید، کوبش و صدای لرزش در کل مجموعه فنکویل ایجاد میکند که به بدنه و سقف کاذب نیز منتقل خواهد شد.
از سوی دیگر، طراحی پرههای فن بر اساس اصول آیرودینامیک انجام شده تا هوا را با کمترین مقاومت و آشفتگی جابهجا کند، اما تجمع گرد و غبار روی سطح پرهها باعث زبر شدن سطوح، تغییر زاویه انحنای پره و در نتیجه ایجاد جریان آشفته شدیدی در هنگام چرخش میشود. این جریان آشفته، صدایی شبیه به هوم یا سوت در ورودی هوا ایجاد کرده و همزمان باعث افت شدید حجم هوای خروجی و کاهش راندمان سرمایش و گرمایش دستگاه میگردد. همچنین الکتروموتورهای فنکویل برای دفع حرارت ناشی از کارکرد سیمپیچها دارای شیارها و فنهای خنککننده کوچکی روی بدنه خود هستند که پوشانده شدن آنها با لایهای از گرد و غبار و چربی، مانند یک عایق حرارتی عمل کرده و مانع تبادل حرارتی موتور با محیط میشود. بالا رفتن دمای موتور علاوه بر سفت شدن و خشک شدن گریس بلبرینگها که خود عامل ایجاد صدای جیرجیر و سایش فلزی است، خطر سوختن سیمپیچ و کاهش طول عمر موتور را به شدت افزایش میدهد.
در کنار نظافت پرهها، توجه به اتصالات مکانیکی نیز اهمیت بالایی دارد؛ زیرا موتور فنکویل توسط پایه و بستهای فلزی یا الاستومری روی شاسی دستگاه محکم میشود و لرزشهای خرد و مداوم دستگاه در طول زمان، در کنار انقباض و انبساطهای دمایی، میتوانند باعث شل شدن پیچها و بست نگهدارنده شوند. شل بودن این بست باعث حرکت نوسانی موتور روی پایه، ضربه زدن به بدنه و ایجاد صدای تقتق یا لرزشهای شدید متناوب میشود. همچنین در محل اتصال بست و پایه موتور معمولاً از بوشهای لاستیکی لرزهگیر استفاده میشود که در هنگام بررسی بست، باید سلامت آنها نیز چک شود؛ چرا که خشک شدن یا لهیدگی این لاستیکها باعث انتقال مستقیم ارتعاش موتور به بدنه فنکویل میگردد.
برای انجام اصولی این کار، ابتدا باید برق اصلی دستگاه را از فیوز مربوطه کاملاً قطع کرد تا ایمنی حفظ شود، سپس فیلترها و درپوش دسترسی را باز نمود تا به پروانه و مجموعه الکتروموتور دسترسی کامل پیدا کرد. در ادامه با استفاده از یک برس نرم، پارچه نمدار یا مکش جاروبرقی، لایههای گرد و غبار از روی تمامی پرههای پروانه و شیارهای خنککننده موتور پاک میشود و در نهایت پیچهای بست نگهدارنده موتور، پایه اتصال به بدنه و لاستیکهای لرزهگیر آچارکشی میگردند. پس از اتمام مراحل تمیزکاری و محکم کردن اتصالات، با روشن کردن دستگاه در دورهای مختلف و مشاهده کارکرد کاملاً یکنواخت، بدون لرزش بدنه و عدم وجود صدای کوبش، میتوان از موفقیتآمیز بودن فرایند نگهداری اطمینان حاصل کرد.
تمیز کردن کویل
تمیز کردن دورهای و نگهداری منظم کویلهای سرمایشی و گرمایشی در فنکویل، یکی از کلیدیترین اقدامات برای حفظ بازدهی حرارتی و جلوگیری از بروز صداهای آزاردهنده در سیستمهای تهویه مطبوع است. کویلها از مجموعهای از لولههای مسی و فینهای آلومینیومی بسیار نزدیک به هم تشکیل شدهاند که وظیفه تبادل حرارت میان آب سرد یا گرم با جریان هوای عبوری را بر عهده دارند. با گذشت زمان و به دلیل عبور مداوم جریان هوا، ذرات معلق، گرد و غبار، پرز و چربیهای معلق در محیط بر روی فینهای ظریف کویل بنشینند و به مرور زمان لایهای ضخیم و سخت از آلودگی را تشکیل دهند.
تجمع این آلودگیها روی سطح فینها ابتدا سطح مقطع مفید و آزاد عبور هوا را بهشدت کاهش میدهد. طبق قوانین مکانیک سیالات، زمانی که حجم مشخصی از هوا مجبور شود از مجاری تنگتر و فشردهتری عبور کند، سرعت موضعی جریان هوا در آن نقاط بهطور ناگهانی و چشمگیری افزایش مییابد. این افزایش سرعت و ایجاد اصطکاک شدید میان هوا و لایههای جرمگرفته، باعث به وجود آمدن جریانهای شدید آشفته یا توربولانس شده و در نهایت صدایی تیز و صفیرمانند شباهت زیادی به صدای سوت تولید میکند که به راحتی در فضای اتاق پیچیده و آرامش محیط را برهم میزند.
علاوه بر ایجاد صدای ناخوشایند، کثیفی کویلها مقاومت هیدرولیکی و افت فشار استاتیکی سیستم را در برابر جریان هوا به میزان زیادی بالا میبرد. وقتی مقاومت مسیر عبور هوا افزایش مییابد، میزان دبی یا حجم هوای خروجی از دستگاه (CFM) به شکل قابل توجهی افت میکند. این کاهش حجم هوای عبوری باعث میشود که افت توان حرارتی و برودتی رخ داده و دستگاه دیگر نتواند فضا را به دمای مطلوب و تنظیمشده برساند. در چنین شرایطی، سرمایش یا گرمایش محیط غیریکنواخت شده و دستگاه مجبور میشود برای جبران این افت ظرفیت، زمان بیشتری با حداکثر توان کار کند که این امر مصرف انرژی برق را افزایش داده و فشار مضاعفی به موتور وارد میسازد.
همچنین، لایه آلودگی تشکیلشده روی فینها مانند یک عایق حرارتی ناخواسته عمل کرده و مانع از تبادل گرمایی مستقیم میان لولههای مسی و هوای عبوری میشود. در حالت سرمایش، این عدم تبادل حرارتی مناسب حتی میتواند باعث افت شدید دمای سطح کویل، تقطیر بیش از حد و در موارد شدیدتر یخزدگی سطح کویل و مسدود شدن کامل مسیر هوا شود. برای جلوگیری از این مشکلات، شستشو و پاکسازی دورهای کویلها با استفاده از برسهای نرم، جاروبرقی یا شویندههای مخصوص آلومینیوم (بدون ایجاد خوردگی) همراه با آبپاشی ملایم ضروری است تا هم خلل و فرج فینها بازسازی شده، هم جریان هوا بهصورت یکنواخت و بیصدا برقرار گردد و راندمان کلی دستگاه در بالاترین سطح ممکن حفظ شود.
تمیز کردن فیلتر دستگاه
تمیز کردن و نگهداری دورهای فیلتر هوا در دستگاه فنکویل، نخستین و مهمترین خط دفاعی برای تضمین کارکرد بیصدا، بهداشتی و بهینه این سیستم تهویه مطبوع است. فیلترها که در ورودی هوای بازگشتی دستگاه نصب میشوند، معمولاً از جنس آلومینیوم قابل شستشو یا الیاف پارچهای و سنتتیک هستند و وظیفه دارند از ورود گرد و غبار، پرز، مو و ذرات معلق محیط به داخل مجموعه فن، موتور و کویل جلوگیری کنند. با گذشت زمان و کارکرد مداوم دستگاه، این فیلترها حجم زیادی از آلودگی را به خود جذب کرده و دچار انسداد میشوند. زمانی که فیلتر مسدود میشود، نخستین اتفاق، افت شدید حجم هوای ورودی به دستگاه و افزایش مقاومت در برابر جریان هوا است. این موضوع سبب میشود که فن برای مکش هوا فشار بیشتری متحمل شده و افت فشار استاتیکی شدیدی در ورودی ایجاد گردد.
افزایش مقاومت هوا بر اثر کثیفی فیلتر، پیامدهای مستقیم آکوستیکی و فنی متعددی به دنبال دارد. از نظر صوتی، جریان هوا هنگام عبور اجباری و پرفشار از منافذ تنگ و مسدودشده فیلتر، فرکانسهای صوتی آزاردهندهای تولید میکند که غالباً به صورت صدای مکش شدید، هوم یا صفیر در محیط پیچیده و آرامش ساکنان را سلب میکند. علاوه بر این، هنگامی که فیلتر توانایی عبور جریان هوای کافی را نداشته باشد، عملکرد حرارتی و برودتی فنکویل به شدت افت میکند؛ زیرا هوای کمتری از روی کویلها عبور کرده و تبادل حرارتی لازم با فضای اتاق انجام نمیشود. این مسئله باعث میشود دستگاه برای رسیدن به دمای مطلوب، ساعات بیشتری با حداکثر توان روشن بماند که این امر علاوه بر افزایش مصرف برق، فشار مضاعفی به الکتروموتور وارد کرده و استهلاک قطعات متحرک را تسریع میبخشد.
برای مقابله با این مشکلات، لازم است برنامه منظمی برای بازدید و تنظیف فیلترها تدوین شود. در فیلترهای آلومینیومی قابل شستشو، میتوان فیلتر را به آرامی از جای خود خارج کرده و آن را با جریان آب ملایم و شویندههای غیراسیدی پاکسازی کرد تا تمام گرد و غبار و چربیهای متراکمشده از میان شبکههای فلزی خارج شوند. پس از شستشو، خشک شدن کامل فیلتر قبل از نصب مجدد بسیار حیاتی است؛ زیرا نصب فیلتر مرطوب علاوه بر ایجاد بوی ناخوشایند، محیط مناسبی برای رشد قارچها و باکتریها فراهم میسازد. در مقابل، فیلترهای پارچهای یا یکبارمصرف معمولاً قابلیت شستشو با آب را ندارند یا با شستشو دچار تغییر شکل و افت کیفیت فیلتراسیون میشوند، بنابراین این نوع فیلترها باید در فواصل زمانی مشخص یا پس از پایان هر فصل سرما و گرمایش با فیلترهای جدید و استاندارد تعویض گردند.
در نهایت، بازرسی و سرویس مداوم فیلترها نه تنها سطح صدای دستگاه را در محدوده استاندارد و بیصدا حفظ میکند، بلکه از ورود آلودگی به بخشهای داخلیتر مانند پروانههای فن و فینهای کویل نیز جلوگیری کرده و هزینه نگهداری کل سیستم تهویه مطبوع را به شکل چشمگیری کاهش میدهد.
محکم کردن پیچهای دستگاه فن کویل
محکم کردن و آچارکشی دورهای پیچها و اتصالات در دستگاه فنکویل، یکی از حیاتیترین اقدامات در برنامه نگهداری و سرویس این تجهیزات برای جلوگیری از بروز صداهای آزاردهنده و حفظ سلامت ساختاری دستگاه است. فنکویلها به دلیل داشتن قطعات متحرکی نظیر الکتروموتور و پروانههای چرخشی، در طول زمان کارکرد خود همواره دچار نوسانات و ارتعاشات خرد مکانیکی هستند. این ارتعاشات مداوم، اگرچه در حالت عادی ناچیز به نظر میرسند، اما به مرور زمان و بر اثر فرآیند خستگی فلزات و ضربات متناوب، موجب شل شدن تدریجی پیچها، مهرهها، بولتها و رولبولتهایی میشوند که دستگاه را به سقف کاذب، دیوارهای سازهای یا شاسیهای نگهدارنده متصل کردهاند.
هنگامی که اتصالات نگهدارنده و بدنه فنکویل دچار لقی و شلشدگی میشوند، آکوستیک دستگاه به شدت تحت تأثیر قرار میگیرد. با آزاد شدن دامنه حرکتی قطعات فلزی، کوچکترین لرزش موتور باعث برخورد میکروسکوپی اما مداوم ورقهای گالوانیزه بدنه، قابها و پایهها به یکدیگر شده و صدای کوبش، لرزش شدید و تقتق آزاردهندهای تولید میکند که در کل فضا میپیچد. علاوه بر این، هنگامی که پیچهای اتصال دستگاه به سقف یا دیوار شل شوند، سیستم دیگر نمیتواند ارتعاشات خود را از طریق لرزهگیرها خنثی کند و این نوسانات بهطور مستقیم به سازه اصلی ساختمان منتقل میشوند. این پدیده که در مهندسی آکوستیک به عنوان صدای ساختمانی شناخته میشود، سقف و دیوارهای اتاق را به یک صفحه تشدیدکننده صدا تبدیل کرده و میزان دسیبل صدای محیط را به میزان چشمگیری افزایش میدهد.
شل شدن پیچها تنها محدود به اتصالات بیرونی و نصبی نیست؛ بلکه پیچهای داخلی شامل اتصالات پایه موتور، بستهای محفظه فن، و اتصالات باکس هوا نیز در معرض همین خطر قرار دارند. شل شدن پیچهای پایه موتور میتواند زاویه همراستایی محور فن را برهم زده و باعث خرابی زودهنگام بلبرینگها، ساییدگی پروانهها به بدنه و ایجاد صدای جیرجیر یا سایش شدید فلزی گردد. از طرفی، لقی در اتصالات نگهدارنده سقف میتواند خطر افتادن، خارج شدن از حالت تراز و در نتیجه اختلال در شیب سینی درین (تخلیه تکثیف) را به همراه داشته باشد که این امر علاوه بر ایجاد صدا، موجب سرریز آب و خسارت به سقف کاذب میشود.
برای جلوگیری از این پیامدها، آچارکشی و بازرسی اتصالات باید به عنوان یک دستورالعمل منظم در سرویسهای دورهای گنجانده شود. در این فرایند، تکنسین باید تمامی پیچهای اتصال شاسی به سقف، رولبولتها، پیچهای بدنه، و به ویژه اتصالات پایه موتور و لرزهگیرهای لاستیکی را بازرسی و محکم نماید. استفاده از واشرهای فنری، واشرهای خورشیدی یا مهرههای قفلشونده (نایلونی) در زمان نصب و سرویس نیز راهکاری هوشمندانه است که از باز شدن مجدد پیچها بر اثر ارتعاشات مداوم جلوگیری میکند. در نهایت، سفت نگه داشتن اصولی تمام اتصالات، یکپارچگی ساختاری فنکویل را حفظ کرده، انتقال ارتعاش به محیط را کاملاً قطع میکند و نقش بسزایی در تثبیت صدای دستگاه در محدوده بیصدا و استاندارد دارد.
استفاده از فن کویل بی صدا در اتاق خواب
اتاق خواب یکی از اصلیترین مکانهایی است که به دلیل سکوتی که در آن باید جاری باشد، نیاز است که از فن کویلی استفاده شود که کمترین نویز را ایجاد نماید. بعضی از دستگاههای فن کویل بهگونهای طراحی میشوند که کمترین صدا را ایجاد کنند. برای مثال، فن کویل سقفی بی صدا تهویه آسمان (فن کویل سقفی سایلنت)، یکی از این دسته محصولات است که نحوه طراحی آن به شکلی است که کاملاً بیصدا باشد.

جمعبندی
مردم صداها را متفاوت میشنوند، آنچه برای یک نفر آرام است ممکن است برای دیگری پر سروصدا باشد. پس وقتی صحبت از صدای فن کویل میشود، این موضوع خیلی نسبی است و ممکن است از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. از آنجایی که این دستگاهها یا در فضای اصلی یا در سقف کاذب، کار خواهند کرد، باید تا حد امکان ساکت باشند. بسیاری از طراحان این موضوع را در نظر نمیگیرند و مالکان یا مستاجران دائماً به دنبال تعمیر و نگهداری و خدمات تهویه مطبوع هستند تا صدای ناخواسته را حذف کنند. کم صدا بودن دستگاه فن کویل از یک طرف به نوع طراحی دستگاه مرتبط است و از طرف دیگر به انجام سرویسهای دورهای و منظم برای آن. اگر به مجموعه پیشنهاداتی که در این مطلب بیان شدهاند، توجه نمایید، هیچگاه صدای واحد فن کویل، شما را عذاب نخواهد داد.







